آوانگاردیسم قضایی در آذربایجان غربی؛ مجازات در خدمت دانش

به گزارش رویداد اول؛ در سیزدهم بهمن ماه بازدید دکتر عتباتی رییس کل دادگستری آذربایجان غربی از مدرسه حجاب ارومیه، لحظه‌ای تاریخی بود. او در جمع دانش‌آموزان ایستاد و گفت: از اینکه با همراهی قضات خوش‌فکر استان، حداقل‌هایی برای پیشرفت تحصیلی آنان فراهم شده، بسیار خوشحال است، خرسندی یک نظام قضایی است که به جای تمرکز صرف بر محدودیت، تنبیه و مجازات، به ساختن می‌اندیشد.

علی اکبر صمصمی مدیرکل آموزش و پرورش استان آذربایجان غربی نیز از این نگاه ویژه تقدیر کرد و آن را نشانه‌ای از هم‌افزایی دستگاه‌های مسئول دانست.

احکام جایگزین حبس، ظرفیت هوشمندانه قانون مجازات اسلامی است ، که بهره مندی از آن  می‌تواند هم اصلاح‌کننده باشد ماده ۶۴ تا ۸۵ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ و آیین‌نامه اجرایی آن، به قضات اجازه می‌دهد در جرایم تعزیری درجه شش تا هشت و در موارد خاص جرایم بالاتر، به جای حبس، خدمات عمومی رایگان یا پرداخت جزای نقدی به نفع امور عام‌المنفعه را حکم دهند. این حکم نه تنها محکوم را از تبعات سنگین زندان دور می‌کند، بلکه او را به مشارکت فعال در بهبود جامعه وامی‌دارد. در آذربایجان غربی، این ظرفیت به اوج خود رسیده و استان در آمار کشوری پیشتاز است. بیشتر این احکام در حوزه‌هایی چون کاهش تصادفات رانندگی با تهیه دوربین‌های کنترل ترافیک، نوسازی مدارس محروم، حمایت از مددجویان کمیته امداد و بهزیستی، حفظ محیط زیست و تجهیز کتابخانه‌ها صادر شده است.

مدرسه حجاب ارومیه نمونه‌ای درخشان از همین رویکرد است. ساختمانی که سه سال تعطیل بود و دیوارهایش ترک خورده و پنجره‌هایش شکسته، با هزینه‌ای که از جیب محکومان پرداخت شد، بازسازی و تجهیز گردید. محکومانی که به جای گذراندن روزهای تلخ زندان، بخشی از مال خود را صرف آینده  فرزندان این سرزمین کردند. ناصر عباسی، سرپرست مجتمع محاکم کیفری، می‌گوید در سه سال گذشته چندین بار محکومان به جای حبس به امور خیریه به ویژه تعمیر مدارس محروم هدایت شده‌اند و جالب آنکه اغلب آنان بیش از مبلغ تعیین‌شده هزینه کرده‌اند. این فراتر از اجرای حکم است؛ نوعی پذیرش مسئولیت اجتماعی که از دل ندامت واقعی برمی‌خیزد.

از منظر حقوقی، احکام جایگزین حبس ریشه در فلسفه مجازات‌های نوین دارد که هدف اصلی آن را نه انتقام، بلکه اصلاح و پیشگیری می‌داند. جرم‌شناسی مدرن نشان می‌دهد حبس طولانی اغلب به جای اصلاح، فرد را به حاشیه جامعه می‌راند و احتمال تکرار جرم را افزایش می‌دهد. اما خدمات عمومی، فرد را در متن جامعه نگه می‌دارد و او را با نتایج مثبت عمل خود روبه‌رو می‌کند. در این مدرسه، محکوم می‌بیند که پولش صرف لبخند موفقیت یک دانش‌آموز شده، کتابی خریده شده، نیمکتی تعمیر شده است. این مواجهه مستقیم، اثر تربیتی عمیقی دارد که هیچ زندان نمی‌تواند ایجاد کند.

احکام جایگزین حبس؛ تبدیل مجازات به سرمایه

از دیدگاه قضایی، موفقیت این رویکرد در آذربایجان غربی مرهون نگاه خلاق و عدالت‌محور قضات است. رئیس کل دادگستری استان بارها بر لزوم بهره‌گیری حداکثری از این ظرفیت تأکید کرده و آن را گامی در اجرای عدالت واقعی دانسته است. عدالت واقعی نه تنها سزادهی است، بلکه آینده‌سازی نیز هست. وقتی دانش‌آموزان را آینده‌سازان کشور می‌نامیم، سرمایه‌گذاری بر آموزش آنان عین اجرای عدالت است. مدرسه‌ای که تعطیل بود و حالا زنده شده، نشان می‌دهد قوه قضائیه می‌تواند فراتر از رسیدگی به پرونده‌ها، در ساختن جامعه سهیم باشد.

رویکرد اجتماعی این اقدام نیز شگفت‌انگیز است. در مناطق محروم، مدارس فرسوده اغلب به دلیل کمبود بودجه تعطیل می‌شوند و دختران از تحصیل محروم می‌مانند. اینجا اما مجازات به سرمایه تبدیل شد و جریمه خطا به پاداش دانایی ثرف می شود ؛ دانش‌آموزان مدرسه حجاب در مراسم استقبال، با دکلمه و سرود و مولودی‌خوانی از مسئولان قضایی تشکر کردند. این صحنه، بیش از هر آمار و گزارشی، عمق تأثیر اجتماعی را نشان می‌دهد. کودکانی که می‌بینند جامعه برایشان هزینه کرده، حس تعلق و امیدشان تقویت می‌شود. این حس، سرمایه‌ای است که سال‌ها بعد در شکل شهروندانی مسئول و آگاه بروز خواهد کرد.

در سطح کلان‌تر، این تجربه می‌تواند الگویی برای سایر استان‌ها باشد. وقتی محکومان به جای زندان، در پروژه‌های عام‌المنفعه مشارکت می‌کنند، هم بار مالی زندان‌ها کاهش می‌یابد، هم جامعه از خدمات رایگان بهره می‌برد و هم نرخ بازگشت به جرم پایین می‌آید. مطالعات جرم‌شناسی در کشورهای پیشرو نشان می‌دهد برنامه‌های عدالت ترمیمی تا سی درصد احتمال تکرار جرم را کاهش می‌دهند. ایران نیز با این ظرفیت قانونی، می‌تواند در مسیر کاهش جمعیت کیفری و افزایش کارآمدی نظام قضایی گام‌های بلندتری بردارد.

در پایان، مدرسه حجاب ارومیه فقط یک ساختمان نیست؛ آیینه‌ای است که در آن چهره نوین عدالت ایران نمایان می‌شود. عدالتی که مجازات را به فرصت تبدیل می‌کند، خطا را به خیر عمومی می‌گرداند و آینده را با دستان امروز می‌سازد. وقتی دانش‌آموزان این مدرسه سال‌ها بعد پزشک، مهندس یا معلم شوند، بخشی از موفقیتشان مرهون همین احکام جایگزین خواهد بود. این است معنای واقعی تبدیل جریمه خطا به پاداش دانایی که شایسته قوانین مجازات اسلامی آوانگارد، در تثبیت عدالت اجتماعی در ایران می باشد .