واکاوی جامعه‌شناختی تجمعات شبانه مردم آذربایجان غربی

به گزارش رویداد اول؛ در شب‌هایی که خیابان‌های آذربایجان غربی، از ارومیه و خوی تا پلدشت و سلماس، میزبان قدم‌های استوار مردمی بود که با ندای «لبیک» به میدان آمدند، پرسشی بنیادین در ذهن تحلیل‌گران شکل گرفت: این تجمعات از منظر کیفی و مبتنی بر منظومه فکری رهبر معظم انقلاب در چه ترازی قرار دارند؟ آنچه در ادامه می‌خوانید، نه یک گزارش توصیفی صرف، بلکه تحلیلی عمیق و داده‌بنیاد از پیمایشی علمی است که با مشارکت ۷۸۹ نفر از اهالی این دیار انجام شده تا نبض واقعی جامعه را در شاخص‌هایی چون مردمی بودن، وحدت‌آفرینی و بلوغ فکری بسنجد.

آذربایجان غربی، دروازه تمدنی ایران و نماد زیست مسالمت‌آمیز اقوام و مذاهب، در آزمون بزرگ تجمعات شبانه اخیر، الگویی نوین از مشارکت سیاسی مذهبی را به نمایش گذاشت. نتایج یک پیمایش گسترده استانی نشان می‌دهد که برخلاف تصورات کلیشه‌ای، تجمعات شبانه در این استان نه تنها صرفاً یک تخلیه هیجانی نبوده، بلکه با کسب نمره خیره‌کننده ۸۹/۵ در شاخص همدلی، به مثابه یک نخ تسبیح اجتماعی عمل کرده است. این گزارش با کالبدشکافی لایه‌های دموگرافیک و تحلیل شاخص‌ های هفت‌گانه ارتقاء کیفی، نشان می‌دهد که چگونه سرمایه اجتماعی در شب‌های آذربایجان بازتولید شده است.

ریخت‌شناسی شرکت‌کنندگان /حضور حداکثری بانوان و دهه هشتادی‌ها

تحلیل داده‌های زمینه‌ای،حکایت از یک تحول جنسیتی و سنتی در کنشگری‌های مذهبی سیاسی دارد. طبق آمار، ۶۷/۱۷ درصد شرکت‌کنندگان را زنان تشکیل داده‌اند. این حضور دو برابری بانوان نسبت به مردان، پیام روشنی به سیاست‌گذاران فرهنگی دارد خانواده محور اصلی این تجمعات است.

از سوی دیگر، غلبه ۵۵/۳۹ درصدی گروه سنی ۲۰ تا ۴۰ سال نشان می‌دهد که بدنه فعال و اجرایی این مراسم‌ها، جوانانی هستند که در دوران تثبیت انقلاب بالیده‌اند. همچنین، سطح تحصیلات بالای شرکت‌کنندگان (بیش از ۴۶ درصد دارای مدرک کارشناسی و بالاتر) خط بطلانی است بر این ادعا که تجمعات مذهبی صرفاً سنتی هستند ما با یک حضور نخبگانی در کف میدان مواجه هستیم .

پارادوکس مبارک، طرفداران منتقد

یکی از شگفت ‌انگیزترین یافته‌های این پژوهش، وزن‌کشی دیدگاه‌های سیاسی است. در حالی که حدود ۸۱ درصد خود را خیلی زیاد طرفدار جمهوری اسلامی می‌دانند، هم‌زمان ۳۵/۲۳ درصد نیز در سطح خیلی زیاد منتقد هستند. این پارادوکس مبارک نشان می‌دهد که تجمعات شبانه آذربایجان غربی، بستری برای گفتمان درونی انقلاب است جایی که وفاداران به نظام، نقدهای خود را نیز در دل همین تجمعات جست‌وجو می‌کنند و این حضور را فرصتی برای اصلاح و ارتقاء می‌بینند، نه صرفاً تایید وضع موجود.

تحلیل شاخص‌های هفت‌گانه از همدلی تا آسیب‌شناسی شور

بر اساس مدل تحلیلی مبتنی بر پیام‌های رهبر انقلاب، عملکرد استان در هفت شاخص کلیدی مورد سنجش قرار گرفت:

ایجاد همدلی و نزدیکی قلوب (نمره ۸۹/۴)

این شاخص با کسب بالاترین امتیاز، نقطه طلایی گزارش است. بیش از ۶۸ درصد مردم بر این باورند که این اجتماعات، حس انسجام ملی را تقویت کرده است. در دنیای جنگ زده امروز، خیابان‌های استان آذربایجان غربی به مکانی برای پیوند عاطفی مردم تبدیل شده‌اند.

مردمی بودن برگزاری (نمره ۸۷/۹۷)

داده‌ها تایید می‌کنند که نقش نهادهای حاکمیتی در مدیریت تجمعات به نفع نهادهای مردمی (هیئات و بسیج) عقب‌نشینی کرده است. ۷۵/۲۹ درصد مشارکت مردم را کاملاً خودجوش و داوطلبانه دانسته‌اند که این بالاترین سطح از «مردمی‌سازی امنیت و فرهنگ» است.

بلوغ فکری و سیاسی (نمره ۸۶/۰۷)

ایستادگی در برابر سختی‌ها (مالی، جسمی و زمانی) برای شرکت در مراسم‌ها، از نظر ۶۰ درصد پاسخ‌دهندگان موجب تعالی مردم شده است. این یعنی سختی حضورخود بخشی از فرآیند تربیت سیاسی نسل نو است.

سایر فرصت‌های نقش‌آفرینی (نمره ۹۷/۸۷)

تجمعات شبانه در آذربایجان غربی به پایگاه‌های خدمات اجتماعی متصل شده‌اند. شرکت ۶۵/۷۸ درصدی در پویش‌های ملی مانند ایران همدل نشان می‌دهد که شعارهای سیاسی در این تجمعات بلافاصله به عمل خیرخواهانه تبدیل می‌شوند.

توجه به نعمت وحدت (نمره ۷۸/۲۷)

در استان آذربایجان غربی که با تنوع قومیتی، حفظ وحدت یک اصل حیاتی است. نمره ۷۸ نشان‌دهنده موفقیت نسبی است، اما شنیده شدن برخی شعارهای وحدت‌شکن (توسط حدود ۲۳ درصد) هشدار می‌دهد که لایه‌های افراطی همواره در کمین آسیب زدن به این دستاورد بزرگ هستند.

مراعات حقوق شهروندی (نمره ۷/۴۸)

یکی از درخشان‌ترین بخش‌های این آمار، نمرات مربوط به کاهش آزردگی است. ۸۱/۴۸ درصد اعلام کرده‌اند که ساعت برگزاری و ۴۴/۱۱ درصد معتقدند صدای بلندگوها هیچ مزاحمتی برای همسایگان ایجاد نکرده است. این یعنی اخلاق حضور در میان برگزار کنندگان نهادینه شده است.

توازن شور و شعور (نمره ۷۴/۰۷)

این شاخص، اگرچه نمره قبولی می‌گیرد، اما کمترین امتیاز را در میان ابعاد هفت‌گانه دارد. آمار نشان می‌دهد که زمان‌بندی مراسم‌ها به شدت به نفع مداحی و فضای هیجانی (۴۲.۹۷ درصد خیلی زیاد) سنگینی می‌کند، در حالی که ارائه نکات قرآنی با (۴۱.۴۴ درصد) در رتبه بعدی قرار دارد. این فاصله، دقیقاً همان نقطه‌ای است که نیاز به ارتقاء کیفی مورد نظر رهبری دارد.

واکاوی منطقه‌ای از پلدشت همدل تا خوی مقاوم

تحلیل تفکیکی نواحی نشان می‌دهد که شاخص‌ها در جغرافیای استان توزیع یکسانی ندارند. در ناحیه پلدشت، شاخص همدلی به عدد خیره‌کننده ۹۰/۹۹ رسیده است که نشان‌دهنده یکپارچگی بی‌نظیر اجتماعی در این منطقه مرزی است. اما در همین ناحیه، شاخص توجه به وحدت» نمره ۷۳/۲۱را کسب کرده که نسبت به میانگین استانی پایین‌تر است و نیاز به اعزام مبلغین مسلط به مباحث وحدت‌آفرین را گوشزد می‌کند.

در مقابل، مناطقی مانند خوی و سلماس در شاخص مردمی بودن پیشتاز بوده‌اند که ریشه در تاریخ غنی فعالیت‌های هیئتی در این شهرها دارد.

آسیب‌شناسی جای خالی خلاقیت در شعارها

گزارش در بخش محتوایی به یک خلاء جدی اشاره دارد. ۱۶/۴۸ درصد از شرکت‌کنندگان صراحتاً معتقدند جای شعارهای پرمحتوا در تجمعات خالی است. این عدد در کنار ۱۴/۳۲ درصدی که آزادی مردم در انتخاب شعارهای خلاقانه را متوسط ارزیابی کرده‌اند، نشان می‌دهد که نوعی کلیشه‌زدگی در محتوای کلامی تجمعات رسوخ کرده است. ارتقاء کیفی تجمعات در سال ۱۴۰۵ در گرو عبور از شعارهای تکراری و حرکت به سمت محتوای بصری و زبانی نوآورانه است.

نتیجه‌گیری و افق پیش‌رو: گذار از تجمع به تمدن

داده‌های استانی آذربایجان غربی یک پیام نهایی دارد: تجمعات شبانه، دیگر صرفاً یک واکنش دفاعی نیستند، بلکه به یک نهاد اجتماعی تبدیل شده‌اند.

اگر بخواهیم میانگین ۸۱/۸۸ کل استان در آسیب‌شناسی نحوه برگزاری را ارتقاء دهیم، باید سه گام اساسی برداریم:

۱) تزریق شعور به رگ‌های شور: افزایش سهم تبیین قرآنی نسبت به مداحی صرف.
۲) حفاظت از مرزهای وحدت: هوشیاری نسبت به محتوای سخنرانان در مناطق چندقومیتی.
۳) تثبیت کنشگری جوانان: تبدیل حس مسئولیت‌پذیری کودکان و نوجوانان (که در آمار ۶۰ درصد ثبت شده) به ساختارهای مدنی و گروه‌های جهادی پایدار.

آذربایجان غربی با این آمار، ثابت کرد که “شور حسینی” در رگ‌هایش می‌جوشد، اما برای رسیدن به تراز مطلوب “جامعه اسلامی”، باید قدری بیشتر بر روی “محتوای قرآنی” و “خلاقیت‌های مردمی” سرمایه‌گذاری کند. این دیار، آماده پرشی بزرگ به سوی تمدن نوین اسلامی است، مشروط بر آنکه صدای آن ۳۵ درصد منتقد وفادار نیز در لابه‌لای این تجمعات شنیده و به کار بسته شود.

پیوست مستندات:
پیمایش استانی آسیب‌شناسی تجمعات شبانه – اردیبهشت ۱۴۰۵
– جامعه آماری: ۷۸۹ نفر (تفکیک نواحی: ارومیه، خوی، سلماس، پلدشت، مهاباد و…)
– متدولوژی: تحلیل همبستگی میان شاخص‌های کیفی و پیام‌های ابلاغی