مقام معظم رهبری و کتاب

به گزارش رویداد اول؛ نمایشگاه سراسری کتاب استان آذربایجان غربی، که فرصتی مغتنم برای ترویج فرهنگ مطالعه و تعمیق پیوند میان انسان و کتاب فراهم می‌آورد، شایسته است به یکی از برجسته‌ترین آثاری از ادبیات جهان معاصر بپردازیم که نه تنها دریچه‌ای به عمق بحران‌های انسانی و اجتماعی باز می‌کند، بلکه در محافل فرهنگی ایران نیز بازتابی ویژه یافته است.

رمان چهارجلدی خانواده تیبو، نوشته روژه مارتن دوگار، نویسنده فرانسوی و برنده جایزه نوبل ادبیات در سال ۱۹۳۷، با ترجمه متناسب ابوالحسن نجفی و انتشار توسط نشر نیلوفر، یکی از این آثار است. این رمان، که بیش از دو دهه از عمر نویسنده را به خود اختصاص داد، روایتی چندلایه از زندگی دو خانواده در فرانسه اوایل قرن بیستم است و همزمان، آینه‌ای تمام‌نما از تحولات سیاسی و اجتماعی اروپا پیش از جنگ جهانی اول به شمار می‌رود.

روژه مارتن دوگار(۱۸۸۱-۱۹۵۸)، یکی از برجسته‌ترین نویسندگان رئالیسم فرانسه، در خانواده‌ای بورژوازی در شهر سن مالو به دنیا آمد. او که از جوانی به مطالعه تاریخ و فلسفه علاقه‌مند بود، تحت تأثیر نویسندگانی چون تولستوی و داستایوفسکی قرار گرفت و قلم خود را در خدمت توصیف دقیق جامعه فرانسه درآورد. دوگار، برخلاف هم‌عصران مدرنیست خود، به رئالیسم کلاسیک وفادار ماند و آثاری چون خانواده تیبو را با تکیه بر اسناد تاریخی و مشاهدات شخصی نگاشت.

خانواده تیبو؛ شاهکار دوگار

این رمان، که از سال ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ در هشت جلد منتشر شد، حاصل پژوهش‌های گسترده دوگار در آرشیوهای تاریخی و مصاحبه با شاهدان عینی است. او در این اثر، نه تنها زندگی خصوصی شخصیت‌ها را کاوش می‌کند، بلکه به نقد نظام سرمایه‌داری، کلیسای کاتولیک و جنبش‌های سوسیالیستی می‌پردازد. دوگار با دریافت نوبل ادبیات، به پاس تلاشش در ترسیم “زندگی و تصویر دراماتیک آن” مورد تقدیر قرار گرفت.

خانواده تیبو، به عنوان شاهکار دوگار، در بیش از ۳۰ زبان ترجمه شده و در ایران نیز، به دلیل عمق روانشناختی و تاریخی‌اش، مورد توجه منتقدان قرار گرفته است. این رمان، که بیش از ۲۰۰۰ صفحه را در بر می‌گیرد، نه تنها یک روایت خانوادگی است، بلکه حماسه‌ای از سقوط امپراتوری‌های اروپایی پیش از فاجعه جنگ ۱۹۱۴-۱۹۱۸ به شمار می‌رود.

بحران‌های خانوادگی و اجتماعی داستان خانواده تیبو با جستجوی دو نوجوان گمشده آغاز می‌شود: ژاک تیبو، پسر کوچک خانواده‌ای کاتولیک و بورژوازی، و دانیل، همکلاسی پروتستان او از خانواده‌ای متوسط. این دو دوست، نماد دو قطب ایدئولوژیک جامعه فرانسه‌اند: ژاک، شورشی ایده آلیست که به سوسیالیسم گرایش دارد، و دانیل، جوانی آرام‌تر که درگیر بحران‌های درونی است. روایت، زندگی دو خانواده تیبو و فوریه را در هم می‌تنید و از طریق روابط خانوادگی، عشق‌ها، خیانت‌ها و مرگ‌ها، تصویری از جامعه‌ای در آستانه فروپاشی ترسیم می‌کند.

رمان خانواده تیبو در چهار جلد پیش می‌رود: از شکوفه‌های شب‌تاب (جوانی و شورش) تا زنگ مرگ (جنگ و نابودی). دوگار با دقت روانشناختی، تعارضات درونی شخصیت‌ها را کاوش می‌کند؛ ژاک، که نماد روشنفکر انقلابی است، در برابر پدرش، نماد اقتدار پدرانه و مذهبی، می‌ایستد و در نهایت، به دلیل فعالیت‌های سیاسی‌اش، قربانی می‌شود. این روایت، همزمان، بازتابی از بحران‌های سیاسی فرانسه است: رسوایی درفوس، اعتصابات کارگری و ظهور فاشیسم. منتقدان، این اثر را با جنگ و صلح تولستوی مقایسه کرده‌اند، چرا که هر دو، تاریخ را از دریچه زندگی فردی روایت می‌کنند.

در تحلیل ادبی، خانواده تیبو به دلیل واقع‌گرایی‌اش، از عناصر رومانتیک دوری می‌جوید و بر اسناد تاریخی تکیه دارد. دوگار، که خود شاهد جنگ بود، با نگاهی تلخ به “نسل گمشده” می‌نگرد و هشدار می‌دهد که تعصبات مذهبی و طبقاتی، بذر جنگ را می‌پراکند. این رمان، برای خوانندگان ایرانی، که با بحران‌های اجتماعی پس از انقلاب آشنا هستند، آینه‌ای از چالش‌های مدرنیته در جوامع سنتی است.

از جالب ترین نکات قابل اشاره در نهایت این یادداشت معرفی رمان خانواده تیبو ، مطالعه آن توسط آیت‌الله العظمی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی است. در بازدید ایشان از سی و یکمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در اردیبهشت ۱۳۹۷، در غرفه نشر نیلوفر، به این کتاب اشاره شد و خاطره‌ای دلنشین از مترجم آن، ابوالحسن نجفی، بیان گردید. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای فرمودند: “کتاب خانواده تیبو رمان خیلی خوبی بود که متاسفانه در حد قدرش معروف نشد.” این اشاره، نه تنها گواهی بر مطالعه دقیق ایشان از این اثر است، بلکه بازتابی از عمق علاقه‌شان به ادبیات جهان برای فهم ریشه‌های بحران‌های انسانی نیز می باشد.

کتاب؛ ابزار تحول فرهنگی

علاقه رهبر معظم انقلاب به کتاب و کتاب‌خوانی، امری مشهود و مستند است. از دوران جوانی، ایشان رمان های زیادی خوانده است در دیدارهای متعدد با نویسندگان و ناشران، مانند دیدار با اصحاب قلم در سال ۱۳۹۰، بر “ایجاد عادت کتاب‌خوانی از کودکی” تأکید ورزیده‌اند و کتاب را “ابزار تحول فرهنگی” دانسته‌اند. منابع داخلی مانند پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری (khamenei.ir) بارها به این علاقه اشاره کرده‌اند: “کتاب‌خوانی از ضرورت‌های زندگی مردم، بویژه جوانان است. این رمان، با ترسیم تعارضات طبقاتی و ایدئولوژیک، برای رهبری که همواره بر تحلیل تاریخی بحران‌ها تأکید دارند، جذاب بوده است.”

دوگار، با نقد سرمایه‌داری و مذهب سازمان‌یافته، به ریشه‌های جنگ می‌پردازد؛ امری که با دیدگاه ایشان در مورد “عدالت اجتماعی و جلوگیری از تجزیه” همخوانی دارد. در سخنان ایشان در نمایشگاه کتاب، این مطالعه به عنوان الگویی برای جوانان معرفی شد: “از یک نویسنده قوی فرانسوی رمانی خواندم به نام خانواده تیبو… البته آن نویسنده معروف نیست، اما این رمان خیلی خوب است.” این انتخاب، نشان‌دهنده  نگرش عمیق  است: کتابی که فراتر از سرگرمی، به فهم “تاریخ به مثابه درس عبرت” کمک می‌کند. توصیه به مطالعه، دعوتی است برای نسل جوان تا با آثاری چون خانواده تیبو، به عمق ریشه‌های اجتماعی بنگرند و از تکرار اشتباهات تاریخ بکاهند. کتاب، پلی به سوی آینده خانواده تیبو، با روایتی عمیق از بحران‌های انسانی، نه تنها شاهکاری ادبی است، بلکه در بستر فرهنگی ایران، با ترجمه نجفی و تأیید رهبری، به نمادی از کتاب‌خوانی مسئولانه بدل شده است.